Nëse eksportoni çelik, alumin, çimento ose plehra në Bashkimin Evropian, ka shumë gjasa që klienti juaj në BE t'ju ketë kërkuar, ose së shpejti t'ju kërkojë, të dhëna për emetimet e karbonit në prodhim. Arsyeja është CBAM. Ky udhëzues shpjegon me fjalë të thjeshta çfarë është, kë prek dhe çfarë duhet të bëni ju si prodhues.

Çfarë është CBAM?

CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism, ose Mekanizmi i Rregullimit të Karbonit në Kufi) është një rregull i BE-së, i vendosur me Rregulloren (BE) 2023/956. Ai vendos një çmim për emetimet e karbonit që lidhen me prodhimin e disa mallrave që importohen në BE.

Prodhuesit brenda BE-së paguajnë tashmë për emetimet e tyre përmes Sistemit të Tregtimit të Emetimeve të BE-së (EU ETS). CBAM synon që mallrat e importuara të kenë një kosto të ngjashme karboni, që prodhimi të mos zhvendoset jashtë BE-së vetëm për të shmangur këtë kosto.

Cilat mallra mbulon CBAM?

CBAM vlen për mallrat me intensitet të lartë emetimesh, të përcaktuara sipas kodeve CN në Aneksin I të rregullores:

  • Hekur dhe çelik, kryesisht kapitujt CN 72 dhe 73
  • Alumin, kapitulli CN 76
  • Çimento, kodi CN 2523
  • Plehra, p.sh. kodet CN 2808, 2814, 2834, 3102 dhe 3105
  • Hidrogjen
  • Energji elektrike

Nuk mbulohen vetëm lëndët e para. Edhe shumë produkte të përpunuara, si profilet e aluminit, tubat, vidat apo konstruksionet e çelikut, hyjnë në këta kapituj. Kontrolloni kodin CN të çdo produkti që eksportoni.

Kush e paguan CBAM-in?

CBAM-in nuk e paguan drejtpërdrejt prodhuesi jashtë BE-së. Detyrimi është i importuesit në BE, i cili duhet të jetë deklarues i autorizuar CBAM. Që nga 1 janari 2026, ky importues duhet të blejë certifikata CBAM për emetimet e trupëzuara në mallrat që importon dhe t'i dorëzojë ato çdo vit bashkë me deklaratën CBAM.

Kostoja, megjithatë, ju prek edhe ju. Sa më të larta të jenë emetimet e deklaruara për produktin tuaj, aq më i shtrenjtë bëhet importi për klientin tuaj. Kjo ndikon drejtpërdrejt në konkurrueshmërinë e ofertës suaj.

Pse importuesi ka nevojë për të dhënat tuaja?

Për të llogaritur sa certifikata duhet të blejë, importuesi duhet të dijë emetimet e trupëzuara në produktet që blen. Këto të dhëna i ka vetëm prodhuesi: sa lëndë djegëse dhe energji përdoren, cilat procese prodhimi zhvillohen dhe çfarë materialesh pararendëse hyjnë në produkt.

Nëse importuesi nuk merr të dhëna të sakta nga ju, ai mund të përdorë vlerat e paracaktuara që publikon Komisioni Evropian. Këto vlera zakonisht janë më konservative se emetimet reale të një prodhuesi efikas, prandaj e rrisin koston e importit.

Për shumë importues, një furnitor që jep të dhëna të qarta dhe të verifikueshme është më tërheqës se një furnitor që nuk i jep fare.

Çfarë të dhënash duhet të përgatitni si prodhues?

Kërkesat e sakta varen nga produkti dhe metoda e monitorimit, por zakonisht importuesi do t'ju kërkojë:

  • Të dhënat e instalimit: emrin, adresën dhe vendndodhjen e fabrikës ku prodhohet malli
  • Proceset dhe rrugët e prodhimit për çdo produkt
  • Sasitë e prodhuara gjatë periudhës së raportimit
  • Konsumin e lëndëve djegëse dhe të energjisë, me dokumentet mbështetëse si faturat dhe leximet e matësve
  • Materialet pararendëse dhe emetimet e tyre, që shpesh duhen kërkuar nga furnitorët tuaj
  • Metodologjinë e monitorimit, të përshkruar në një plan monitorimi

Në fazën definitive, emetimet reale që deklarohen duhet të verifikohen nga një verifikues i akredituar. Prandaj ia vlen që të dhënat të mblidhen që në fillim në mënyrë të rregullt dhe të gjurmueshme.

Si i prek kjo eksportuesit nga Kosova dhe Shqipëria?

BE-ja është tregu kryesor i eksportit për shumë prodhues nga Kosova dhe Shqipëria, sidomos në sektorët e metaleve dhe të materialeve të ndërtimit. CBAM vlen për të gjitha vendet jashtë BE-së, përfshirë Ballkanin Perëndimor.

Nëse në vendin e prodhimit është paguar efektivisht një çmim karboni, ai mund të zbritet nga detyrimi CBAM, sipas kushteve të rregullores. Për shumicën e prodhuesve, mënyra kryesore për ta ulur koston mbetet raportimi i emetimeve reale në vend të vlerave të paracaktuara.

Ka edhe një përjashtim të rëndësishëm: importuesit që importojnë gjithsej më pak se 50 tonë në vit hekur e çelik, alumin, çimento dhe plehra përjashtohen nga detyrimet CBAM (Rregullorja (BE) 2025/2083). Klientët që blejnë sasi të mëdha zakonisht e kalojnë këtë prag.

Çfarë duhet të bëni tani?

  1. Identifikoni cilat nga produktet që eksportoni në BE hyjnë në CBAM, sipas kodit CN.
  2. Pyetni klientët tuaj në BE cilat të dhëna u duhen dhe deri kur.
  3. Filloni të mblidhni të dhënat e prodhimit, energjisë dhe materialeve për vitin 2026, bashkë me dokumentet mbështetëse.
  4. Kërkoni të dhënat e emetimeve nga furnitorët tuaj të materialeve pararendëse.
  5. Përgatituni për verifikim nga një verifikues i akredituar para afatit të deklaratës së parë vjetore, 30 shtator 2027.